دو دروازهء ديگر به سوى تپه‌هاى آن جهات باز مىشود . اينها از حيث ساختمان بسيار ساده هستند و به استثناى چند آجر كاشى آبى و سبز كه براى تزئين به كار رفته ديگر چيزى ندارند . در حدود دويست يا رد در جلوى هر دروازهء يك برج خيلى بزرگ مدور واقع است ، كه به وسيله خندقى محافظت مىشود كه خاك آن نه‌تنها كمك به بالاآوردن برج نموده ، بلكه خاكريزى در كنارهء خارجىاش تشكيل داده است . اين استحكامات ممكن است براى دو مصرف متضاد مورد استفاده قرار گيرد : اول براى زير نظر داشتن پيشرفت دشمن ، و دوم به عنوان خط سنگربندى در مقابل شهر . راه خروج از دروازهءها كاملا تحت مراقبت اين بناهاست . . . اقامتگاه شاه كه در ارك واقع است ، محله‌اى است ممتاز ، مساحتش بالغ بر 1200 يا رد و در ميان استحكامات خود محاط است ، كه بر روى ديوار شمالى شهر بسته مىشود . خيابانهاى تهران مثل كليهء خيابانهاى ديگر كه در اين مملكت ديده‌ام خيلى تنگ و برحسب اينكه فصل بارانى باشد يا فصل خشكى ، پر از گل و خاك است . وقتى يك خان يا بزرگ ديگرى بيرون مىرود به ندرت رضايت مىدهد كه كسى او را پياده ببيند ، بلكه مايل است بر اسبى سوار باشد و با يك كوكبهء سى يا چهل نفرى كه پياده به دنبال او هستند و نوكرى كه پيشاپيش اوست و پارچه‌اى ظريف و گلدوزى شده كه در دست دارد بيرون مىآيد . . . شترها و قاطرها و الاغها و چه بسا از اوقات يك يا دو فيل سلطنتى مدام از اينجا به آنجا مىروند و در برخى اوقات خيابانها را مسدود مىكنند . با ورود به طهران از دروازهء قزوين پس از دويست يا سيصد يا رد ، فضاى باز بزرگى نمايان مىگردد و پر از حفره‌هاى عميق و عريض يا بهتر بگوييم گودالهايى كه در زمين فرو رفته‌اند . اطراف اين گودالها شكافهاى متعددى وجود دارد كه راه به خانه‌هاى زيرزمينى مىبرد . بعضى از اين خانه‌ها اقامتگاه مردم فقير و بىخانه‌اى مىباشد كه ملجأ و پناهى جز آن را ندارند ، و بعضى ديگر اصطبل موقتى حيوانات است . . . من نتوانستم با دقت جمعيت شهر را بفهمم ، ولى از ملاحظات خودم چنين حدس مىزنم كه در طول اقامت زمستانى و بهارهء شاه ، در آنجا بين شصت تا هفتاد هزار نفر زندگى مىكنند . البته در اين رقم تعداد خارق‌العادهء مردم را كه موقع جشن نوروز از ايالات به پايتخت مىآيند حساب نمىكنم . « 1 » روانشاد دكتر حسين كريمان نوشته‌هاى كرپرتر را داراى نكات برجسته و باارزشى مىداند . او مىنويسد : در قول « كرپرتر نكته‌هاى بسيار ارزنده‌اى وجود دارد كه در منابع ديگر نمىتوان يافت ، و از

--> ( 1 ) . سفرنامهء كرپرتر به زبان انگليسى ، ج 1 ص 306 - 313 ، نقل از تهران در گذشته و حال ، ص 195 - 197 .